Azoospermi

Azoospermi nedir?

Azoospermi, menide hiç sperm bulunmamasıdır. Tüm erkeklerin yaklaşık %1’inde, çocuk sahibi olamayan erkeklerin ise %10–15’inde görülür. Azoospermi tanısı, çocuk sahibi olmanın imkânsız olduğu anlamına gelmez; uygun tedaviyle hastaların önemli bir kısmında kendi spermleriyle çocuk sahibi olmak mümkündür.

İki ana tipi vardır:

Nedenler

Obstrüktif azoospermi nedenleri:

• Daha önce yapılmış vazektomi
• Kasık fıtığı veya skrotum ameliyatlarına bağlı kanal hasarı
• Epididim iltihabı (epididimit) ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
• Sperm kanalının (vas deferens) doğuştan yokluğu; sıklıkla kistik fibrozis gen (CFTR) değişiklikleriyle ilişkilidir
• Ejakülatör kanal tıkanıklığı

Non-obstrüktif azoospermi nedenleri:

• Genetik nedenler: Klinefelter sendromu (47,XXY) ve Y kromozomu mikrodelesyonları en sık genetik nedenlerdir.
• Hormonal nedenler: Hipofiz bezinden FSH ve LH salgısının yetersiz olduğu hipogonadotropik hipogonadizm; bu grup ilaç tedavisine en iyi yanıt veren gruptur.
• İnmemiş testis öyküsü
• Testis hasarı: Kabakulak orşiti, testis torsiyonu, travma
• Kemoterapi ve radyoterapi
• Dışarıdan testosteron veya anabolik steroid kullanımı: Sperm üretimini baskılar; çoğu zaman ilaç kesildikten sonra aylar içinde düzelir.
• Varikosel (bazı hastalarda katkıda bulunan faktör)
• Olguların bir kısmında neden bulunamaz (idiyopatik).

Tanı

Azoospermi tanısı, en az iki ayrı semen analizinde santrifüj sonrası incelemede de sperm görülmemesiyle konur. Kılavuzlar, kadın ve erkek eşin değerlendirilmesine eş zamanlı başlanmasını önerir.

1. Semen analizi: DSÖ (WHO) 6. baskı kriterlerine göre yapılır. Semen hacmi düşükse ve pH asidikse tıkanıklık veya geriye ejakülasyon düşünülür; idrarda sperm aranır.
2. Öykü ve fizik muayene: Geçirilmiş hastalıklar, ameliyatlar, ilaç ve testosteron kullanımı sorgulanır. Testis hacmi, epididim ve sperm kanallarının varlığı ile varikosel muayene edilir.
3. Hormon testleri: FSH, LH, total testosteron ve gerektiğinde prolaktin ölçülür. Hormonlar, obstrüktif ve non-obstrüktif azoospermiyi ayırt etmede en önemli yardımcıdır.
4. Genetik testler: Non-obstrüktif azoospermide kromozom analizi (karyotip) ve Y kromozomu mikrodelesyon testi yapılır. Sperm kanalı doğuştan yoksa veya tıkanıklığın nedeni bulunamıyorsa CFTR gen testi önerilir; bu durumda eşin de taşıyıcılık açısından test edilmesi gerekir.
5. Görüntüleme: Skrotal Doppler ultrason testis yapısı ve varikosel için kullanılır. Düşük semen hacminde ejakülatör kanal tıkanıklığı için transrektal ultrason veya pelvik MR yapılabilir.

AUA/ASRM kılavuzu, iki tipi ayırt etmek için yalnızca tanısal amaçlı testis biyopsisini rutin olarak önermemektedir; biyopsi yapılacaksa sperm dondurma ile birlikte planlanmalıdır.

Obstrüktif azoospermide tedavi

Tıkanıklığa bağlı azoospermide iki yol vardır: tıkanıklığı mikrocerrahi ile açmak veya spermi doğrudan elde edip tüp bebek (ICSI) ile kullanmak. Seçim; tıkanıklığın yeri, kadın eşin yaşı ve çiftin tercihine göre yapılır.

• Vazektomi geri dönüşü (vazovazostomi / vazoepididimostomi): Mikrocerrahi ile kanallar yeniden birleştirilir. Başarılı olursa doğal yolla gebelik mümkündür. Vazektomiden bu yana geçen süre uzadıkça başarı azalır.
• Ejakülatör kanal tıkanıklığı: Uygun hastalarda kanal ağzının endoskopik olarak açılması (TURED) uygulanabilir.
• Sperm elde etme yöntemleri: Epididimden (MESA, PESA) veya testisten (TESA, TESE) sperm alınır ve ICSI’de kullanılır. Obstrüktif azoospermide sperm bulma oranı neredeyse %100’dür.
• Sperm kanalının doğuştan yokluğu: Tıkanıklık onarılamaz; sperm cerrahi olarak elde edilir. Tüp bebek öncesi genetik danışmanlık ve eşin CFTR taşıyıcılık testi şarttır.

Cerrahi sırasında elde edilen fazla spermin dondurulması, tekrar işlem gereksinimini azaltır.

Non-obstrüktif azoospermide tedavi

Üretim bozukluğuna bağlı azoospermide temel yaklaşım, önce düzeltilebilir nedenleri tedavi etmek, ardından mikro-TESE ile testis içinde sperm üreten odakları bulmaktır.

• Hipogonadotropik hipogonadizm: Gonadotropin tedavisi (hCG ve FSH) ile hastaların büyük çoğunluğunda menide sperm ortaya çıkar ve doğal gebelik mümkün olabilir. Bu grup, tedaviye en iyi yanıt veren azoospermi tipidir.
• Testosteron kullanımından kaçınma: Çocuk istemi olan erkeklerde dışarıdan testosteron verilmemelidir; testosteron sperm üretimini baskılar. Kullanan hastalarda ilaç kesilir, gerekirse sperm üretimini destekleyen ilaçlar verilir.
• Varikosel tedavisi: Muayenede ele gelen varikoseli olan non-obstrüktif azoospermili hastalarda mikrocerrahi varikoselektomi, bir kısmında menide sperm çıkmasını veya mikro-TESE başarısının artmasını sağlayabilir. Kararı hasta ile birlikte, tüp bebek takvimi gözetilerek verilmelidir.
• Mikro-TESE (mikrodiseksiyon testis sperm ekstraksiyonu): Ameliyat mikroskobu altında testis dokusu incelenerek sperm üretme olasılığı yüksek kanalcıklar seçilir. Hem AUA/ASRM hem EAU kılavuzları non-obstrüktif azoospermide tercih edilen yöntem olarak mikro-TESE’yi önermektedir; klasik TESE’ye göre sperm bulma şansı daha yüksek, testis dokusu hasarı daha azdır.
• Hormonal ön tedavi (klomifen, anastrozol, hCG, FSH): Normal gonadotropin düzeyli hastalarda mikro-TESE öncesi rutin kullanımını destekleyen kanıt sınırlıdır; seçilmiş hastalarda değerlendirilebilir.

Y kromozomu AZFa veya AZFb bölgesinin tam delesyonu olan hastalarda sperm bulma şansı neredeyse yoktur ve mikro-TESE önerilmez; AZFc delesyonunda ise sperm bulunabilir.

Başarı oranları, sperm dondurma ve genetik danışmanlık

Sperm bulunma olasılığı, azoosperminin tipine ve nedenine göre büyük farklılık gösterir. Aşağıdaki oranlar literatürdeki yaklaşık değerlerdir; her hasta için bireysel değerlendirme gerekir.

• Sperm dondurma: Cerrahi olarak elde edilen spermler dondurularak sonraki tüp bebek denemelerinde kullanılabilir. Kemoterapi veya radyoterapi alacak erkeklere tedavi öncesinde sperm dondurma mutlaka önerilmelidir.
• Genetik danışmanlık: Klinefelter, Y mikrodelesyonu veya CFTR değişikliği saptanan çiftlere, bu durumun çocuklara geçiş riski açısından genetik danışmanlık verilmelidir.
• Genel sağlık: Erkek infertilitesi, ileride bazı sağlık sorunlarına (hormon eksikliği, metabolik hastalıklar, testis kanseri) işaret edebilir; bu hastaların genel sağlık açısından da izlenmesi önerilir.
• Sperm bulunamazsa: Türkiye’de donör sperm kullanımı yasal olarak izinli değildir. Bu durumda tekrar mikro-TESE olasılığı ve evlat edinme gibi seçenekler çiftle birlikte değerlendirilir.

Kaynaklar

• Salonia A, Boeri L, Capogrosso P, et al. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health. European Association of Urology; 2026
• Brannigan RE, et al. Updates to Male Infertility: AUA/ASRM Guideline (2024). J Urol. 2024. doi:10.1097/JU.0000000000004180
• Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; amended 2024)
• Kavoussi PK, İvelik Hİ, Gül M. Summary of the Most Recent International Guidelines on Nonobstructive Azoospermia. In: Non-Obstructive Azoospermia. Springer Nature; 2026:307–316. doi:10.1007/978-3-031-99431-